با نوجوان لجبازم چه کنم؟
تأثیر هورمونها بر لجبازی نوجوانان
نوجوانی دورهای پر از تغییرات هورمونی است که تأثیر مستقیمی بر رفتارها، از جمله لجبازی نوجوانان، دارد. افزایش سطح هورمونهایی مثل تستوسترون در پسران و استروژن در دختران، میتواند واکنشهای احساسی شدید، مانند عصبانیت ناگهانی، انزوا یا حتی پرخاشگری، را به دنبال داشته باشد. مطالعات نشان میدهد این نوسانات هورمونی طبیعی هستند و مغز را در وضعیت حساسی قرار میدهند که گاهی کنترل احساسات را دشوار میکند. برای مثال، یک نوجوان ممکن است به دلیل یک بحث ساده در خانه یا مدرسه، با فریاد زدن یا بستن در اتاق خود واکنش نشان دهد. این رفتارها اغلب بهعنوان لجبازی تعبیر میشوند، اما ریشه در تغییرات بیولوژیکی دارند.
والدین در این شرایط نقش کلیدی دارند؛ به جای مقابله مستقیم، ایجاد فضایی آرام برای گفتوگو توصیه میشود. استفاده از جملاتی مثل «میفهمم عصبانی هستی، بیا باهم صحبت کنیم» میتواند به کاهش تنش کمک کند و به نوجوان اجازه دهد احساساتش را بیان کند. این رویکرد نهتنها لجبازی را کم میکند، بلکه رابطه عاطفی بین والدین و فرزند را تقویت میکند. همچنین، آگاهی از این تغییرات هورمونی به والدین کمک میکند انتظارات واقعبینانهتری از رفتار فرزندشان داشته باشند.
مغز در حال رشد و تصمیمگیریهای ناپخته
نوجوانی دورهای است که مغز هنوز در حال تکامل است، بهویژه قشر پیشانی که مسئول تصمیمگیری منطقی، کنترل impulses و تفکر انتقادی است. تحقیقات نشان میدهد این بخش از مغز تا اواخر نوجوانی بهطور کامل توسعه نمییابد. این نارسایی زیستی یکی از دلایل اصلی لجبازی نوجوانان محسوب میشود، زیرا آنها در برابر دستورات مستقیم یا محدودیتها مقاومت میکنند. برای مثال، وقتی والدین به یک دختر ۱۵ ساله میگویند «امشب به مهمانی نرو»، ممکن است با پاسخ تند «نه، من میرم!» مواجه شوند. دلیل این واکنش این است که مغز آنها هنوز توانایی تحلیل کامل عواقب تصمیمات را ندارد و بیشتر تحت تأثیر احساسات عمل میکند.
از نظر روانشناختی، این ویژگی مغز باعث میشود نوجوانان به دنبال استقلال باشند، اما به دلیل ناپختگی، روشهای ناسالم یا ناکارآمد را انتخاب کنند. برای مثال، مخالفت با قوانین خانه، بحثهای بیپایان با والدین میتواند نشانه تلاش آنها برای اثبات خود باشد. والدین در این شرایط باید رویکرد خود را تغییر دهند. به جای دستور دادن مستقیم، ارائه گزینههای جذاب و منطقی میتواند مؤثر باشد. مثلاً به جای «تکلیفت رو الان تموم کن»، بگویید «اگه تکلیفت رو تموم کنی، امشب میتونیم باهم فیلم ببینیم». این روش نهتنها مقاومت را کاهش میدهد، بلکه به آنها حس کنترل و انتخاب میدهد که برای رشد هویتشان ضروری است.
علاوه بر این، والدین باید صبور باشند و درک کنند که این مرحله از رشد طبیعی است. فشار آوردن بیش از حد، مقایسه با دیگران، مثل «چرا مثل برادرت نیستی؟»، میتواند لجبازی را تشدید کند. در عوض، تشویق به تلاشهای کوچک و ایجاد محیطی امن برای بیان احساسات، به بهبود رفتار کمک میکند. روانشناسان توصیه میکنند والدین روزانه زمانی کوتاه را به گوش دادن فعال به حرفهای فرزندشان اختصاص دهند، بدون قضاوت یا نصیحت.
جستجوی هویت و نیاز به استقلال
نوجوانی دورهای کلیدی برای شکلگیری هویت است و لجبازی نوجوانان اغلب ریشه در این جستوجوی «من کیستم؟» دارد. در این مرحله، آنها تلاش میکنند از وابستگی به والدین فاصله بگیرند و هویت مستقل خود را بسازند. این فرآیند طبیعی است، اما گاهی با مقاومت در برابر قوانین، تغییرات ظاهری مثل تغییر مدل مو یا لباس، خود را نشان میدهد. مطالعات نشان میدهد که این رفتارها نه صرفاً لجبازی، بلکه تلاشی برای آزمایش مرزها و تعریف خود هستند. برای مثال، یک نوجوان ممکن است به دلیل مخالفت با ساعت خواب تعیینشده توسط والدین، بحثهای طولانی راه بیندازد تا نشان دهد میتواند تصمیمگیرنده باشد.
این نیاز به استقلال اگر بهدرستی هدایت نشود، میتواند به تنشهای خانوادگی منجر شود. والدین گاهی با انتقاد، تحمیل نظرات خود، این حس را سرکوب میکنند که نتیجهاش افزایش لجبازی است. به جای این روش، رویکردی همدلانه و پرسشمحور توصیه میشود. مثلاً به جای گفتن «چرا این کار رو کردی؟»، بپرسید «چه چیزی تو این انتخابت برات مهمه؟». این سؤال به نوجوان اجازه میدهد احساسات و دلایلش را بیان کند و در عین حال، حس احترام دریافت کند. این روش به تقویت اعتمادبهنفس آنها کمک میکند و رابطه را بهبود میبخشد.
از سوی دیگر، والدین باید تعادلی بین آزادی و نظارت ایجاد کنند. دادن مسئولیتهای کوچک، مثل مدیریت زمان مطالعه، انتخاب فعالیتهای آخر هفته، میتواند به آنها حس کنترل بدهد. این کار نهتنها لجبازی را کاهش میدهد، بلکه مهارتهای تصمیمگیری را تقویت میکند. روانشناسان تأکید دارند که نادیده گرفتن این نیاز به استقلال، میتواند به انزوا یا رفتارهای پرخطر منجر شود.
تأثیر فشار گروه همسالان بر لجبازی
نوجوانی دورهای است که تأیید شدن توسط همسالان برای نوجوانان اهمیت زیادی پیدا میکند و این فشار اجتماعی یکی از عوامل اصلی لجبازی نوجوانان است. مطالعات نشان میدهد که در سنین ۱۴ تا ۱۶ سالگی، تأثیر گروه دوستان به اوج خود میرسد و گاهی ارزشهای خانوادگی را تحتالشعاع قرار میدهد. برای مثال، یک نوجوان ممکن است به دلیل فشار دوستان، رفتارهایی مثل سیگار کشیدن، دیر آمدن به خانه را امتحان کند تا «بزرگ» به نظر برسد. این رفتارها اغلب بهعنوان لجبازی تفسیر میشوند، اما ریشه در نیاز به پذیرش اجتماعی دارند. والدین باید این نیاز را درک کنند و به جای منع مستقیم، راهکارهای هوشمندانهای ارائه دهند.
یکی از روشهای مؤثر، گفتوگوهای دوستانه و بدون قضاوت است. به جای جملاتی مثل «با اون دوستات دیگه نمیری بیرون»، بگویید «میدونم دوست داری تو جمع پذیرفته بشی، بیا با هم راههای جالبتری برای این کار پیدا کنیم». این رویکرد به نوجوان حس حمایت میدهد و او را به فکر کردن درباره انتخابهایش تشویق میکند. همچنین، مشارکت در فعالیتهای گروهی سالم، مثل ورزش، کلاسهای آموزشی.